Ponad Standard: Dlaczego Spełnienie Wymagań to Nie To Samo co Bezpieczeństwo

Ponad Standard: Dlaczego Spełnienie Wymagań to Nie To Samo co Bezpieczeństwo

November 17, 2026•13 min read

W 2022 roku wygłosiłem prezentację na Diving Talks zatytułowaną „Compliance provides an illusion for safety in diving”, a także opublikowałem artykuł w InDepth pod tym samym tytułem. Podstawową tezą, którą kwestionowałem, było założenie, że jeśli instruktor (lub centrum, lub federacja) jest zgodny ze standardem, nurek będzie bezpieczny. Ten artykuł rozwija tamtą prezentację, opierając się na głębszych badaniach w przestrzeni akademickiej dotyczących standardów, tego, kto je pisze, i tego, co badania w innych dziedzinach pokazują na temat wkładu standardów w bezpieczniejsze działania.

Kiedy rozmawiam z ludźmi zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz branży nurkowej, istnieje łańcuch założeń oparty na fakcie istnienia ciał normalizacyjnych, np. RSTC, WRSTC, RTC, ISO. Łańcuch myślowy przebiega następująco: standardy istnieją i mają niezależną kontrolę, te standardy są następnie przestrzegane, a w konsekwencji działalność jest wystarczająco bezpieczna. Coś, czego użytkownik końcowy często nie bierze pod uwagę, to fakt, że jeśli coś pójdzie nie tak i pojawią się prawnicy, istnienie standardu może zostać użyte jako obrona. Instruktor działał zgodnie ze standardem federacji. Standard federacji spełnia wymogi RSTC/RTC/ISO. Recyrkulat jest zgodny z EN 14143 i innymi standardami technicznymi. Wszyscy zrobili to, co powinni.

To strukturalnie zgrabny opis. Jest to także, po bliższym przyjrzeniu się, zamknięta pętla, w której branża ocenia swoją własną pracę według kryteriów, które sama napisała.

Kto faktycznie pisze standardy?

Poświęć chwilę, by spojrzeć na skład członkowski któregokolwiek z tych ciał. Recreational Scuba Training Council składa się z głównych federacji szkoleniowych. World Recreational Scuba Training Council składa się z rad regionalnych, które same składają się z federacji szkoleniowych. Rebreather Training Council skupia producentów recyrkulatów i federacje szkoleniowe. Grupy robocze ISO, które tworzą standardy usług nurkowania rekreacyjnego, czerpią swoich uczestników z tych samych federacji i producentów, często poprzez krajowe komitety lustrzane, które same federacje nominują.

To nie jest spisek i nie jest to deprecjonowanie prowadzonych działań. To rzeczywistość tego, jak funkcjonują dobrowolne standardy konsensusu w większości branż. Ludzie, którzy wiedzą najwięcej o danej dziedzinie, to zazwyczaj ludzie, którzy działają w niej komercyjnie. Zaproszenie ich do pisania standardów jest jedynym praktycznym sposobem na stworzenie dokumentów o wiarygodności technicznej.

Problem strukturalny pojawia się w następnym kroku. Te same organizacje, które przyczyniają się do pisania standardu, następnie oceniają swoje własne produkty i kursy względem niego. Nie ma niezależnego organu weryfikującego, czy standard jest odpowiedni do celu ochrony nurków, ponieważ organ, który napisał standard, jest również organem, którego praca jest mierzona względem niego.

Prawnicy i regulatorzy mają na to określenie: zawłaszczenie regulacyjne. Ekonomista George Stigler przedstawił to w 1971 roku, a późniejsza praca Daniela Carpentera, Davida Mossa i Jamesa Kwaka udoskonaliła to w coś bardziej użytecznego dla tego scenariusza — zawłaszczenie kulturowe. Co ważne, regulator i regulowany nie są w korupcyjnym układzie. Po prostu są tymi samymi ludźmi, wyznającymi te same przekonania na temat tego, jak wygląda dobra praktyka, czerpiącymi z tego samego wspólnego doświadczenia i dochodzącymi do tych samych wniosków na temat tego, czego standard powinien wymagać. Osoby z zewnątrz o innych światopoglądach w odniesieniu do bezpieczeństwa i bezpieczeństwa systemowego — specjaliści Human Factors, badacze bezpieczeństwa organizacyjnego, akademicy zajmujący się zarządzaniem błędami — nie są wykluczani ze złośliwości. Są wykluczani, ponieważ nie są częścią rozmowy, którą ciało normalizacyjne uznało za wartą prowadzenia.

Standards

Standardy jako tarcza prawna oraz mechanizm bezpieczeństwa

Drugą funkcją tych standardów jest to, o czym Sidney Dekker pisze od ostatniej dekady i co Drew Rae i David Provan nazywają safety clutter: akumulacja działań, które chronią organizacje przed odpowiedzialnością prawną, niekoniecznie chroniąc ludzi przed szkodą. Producent, który projektuje checklistę samodzielnie, ponosi pełną odpowiedzialność za adekwatność tej checklisty. Producent, który może wskazać w górę i powiedzieć, że jego checklista jest zgodna z pozycją konsensusową organu branżowego, przesunął pytanie z „czy ta checklista jest adekwatna?” na „czy ten producent postępował zgodnie z panującym w branży poglądem?” To bardzo różne pytania prawne, a na drugie znacznie łatwiej odpowiedzieć w pozytywny sposób.

Działa to z powodu doktryny, którą prawnicy nazywają obroną opartą na zwyczajowej praktyce. Jeśli robiłeś to, co generalnie robi twoja branża, sądy zazwyczaj traktują to jako dowód rozsądnej staranności. Standard staje się podłogą, a dopóki jesteś na tej podłodze lub powyżej niej, pytanie o to, czy podłoga jest we właściwym miejscu, rzadko jest zadawane. Ogólnobranżowy organ, który tworzy standard, nie jest, w praktyce, pozwalny. Nie ma operacyjnej odpowiedzialności za żaden konkretny incydent. Ma rozproszony skład członkowski, żadnego indywidualnego decydenta z obowiązkiem staranności wobec któregokolwiek konkretnego nurka oraz konstytucyjny mandat, który chroni go przed pociągnięciem do odpowiedzialności za wyniki. Odpowiedzialność rozprasza się w górę do struktury i staje się bardzo trudna do zlokalizowania.

Mark Bovens nazywa to luką odpowiedzialności. Dennis Thompson, pisząc o instytucjach politycznych, nazwał to problemem wielu rąk. Ulrich Beck, w swojej pracy o społeczeństwie ryzyka, nadał temu ostrzejszą etykietę — zorganizowana nieodpowiedzialność, określenie, którego użył do opisania układów instytucjonalnych, a nie charakteru ludzi w nich działających. Żaden z tych autorów nie miał nurkowania na myśli, ale to, co opisują, to rodzaj struktury, którą nurkowanie stworzyło dla siebie, podobnie jak wiele innych branż.

Dlaczego luka się nie zamyka

Oto część, która sprawia, że sytuację trudniej naprawić, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Luka między formalną zgodnością a bezpieczeństwem operacyjnym zamknęłaby się, gdyby wypadki niezawodnie ją ujawniały, ale tak się nie dzieje. Śledztwa w sprawie śmiertelnych wypadków nurkowych, jeśli w ogóle mają miejsce, zwykle identyfikują przyczynę bezpośrednią — nieprzestrzeganie procedury, brak monitorowania, brak przerwania nurkowania — i na tym się kończą. Pytanie o to, czy procedura została zaprojektowana w sposób, w jaki ludzie mogliby ją realistycznie wykonać pod obciążeniem poznawczym i fizjologicznym rzeczywistego nurkowania, zazwyczaj nie jest zadawane. Pytanie o to, czy szkolenie przygotowało nurka (lub instruktora) do rozpoznania warunków, w których procedura uległaby degradacji, również nie jest zazwyczaj zadawane. To skupienie na przyczynach bezpośrednich lub zgodności jest samo w sobie cechą strukturalną, a nie porażką śledczych: śledztwa są często powiązane ze sprawami sądowymi, śledztwa organów ścigania mają na celu ustalenie, czy miało miejsce przestępstwo i idą dalej, jeśli nie, a dochodzenia koronerów skupiają się głównie na przyczynie śmierci, a nie na przyczynie przyczyny śmierci. Dochodzenia mogłyby dostarczyć więcej, ale nie są wyposażone w zasoby ani finansowane, aby przeprowadzić tak dogłębną analizę.

Spotlight

Lundberg, Rollenhagen i Hollnagel opublikowali w 2009 roku artykuł z tytułem, który od tego czasu stał się skrótem dla całego tego problemu: What-You-Look-For-Is-What-You-Find (WYLFIWYF). Modele śledztwa określają, co liczy się jako ustalenie. Jeśli twój model zakłada, że wypadki są spowodowane przez jednostki nieprzestrzegające procedur, twoje śledztwo znajdzie jednostki, które nie przestrzegały procedur. Same procedury — standardy, które je autoryzują, organy, które napisały te standardy, założenia dotyczące wydajności człowieka — znajdują się poza ramą badania, którą model śledztwa zdefiniował. Każdy wypadek staje się wtedy dowodem na to, że system jest sprawny i że jedna osoba, w jeden dzień, nie sprostała mu, ponieważ sam system nigdy nie był w zakresie badania.

Andrew Hopkins udokumentował dokładnie ten schemat w BP Texas City i ponownie w wybuchu Macondo. Zgodność ze standardami branżowymi nie tylko była obecna; była obszernie udokumentowana. Katastrofalny błąd systemowy inkubował się poniżej. Standardy opisywały, jak dobra praktyka powinna wyglądać. Rzeczywistość operacyjna była taka, że standardy zostały odłączone od pracy — zjawisko, o którym teoretycy instytucjonalni piszą od czasu artykułu Johna Meyera i Briana Rowana z 1977 roku o strukturze formalnej jako micie i ceremonii. Organizacje przyjmują formalne struktury, aby sygnalizować legalność wobec osób z zewnątrz. To, czy te struktury zmieniają to, co dzieje się na ostrym końcu, jest oddzielnym pytaniem i często odpowiedź brzmi nie.

Wyzwanie autonomii zawodowej

Jest jeszcze jedna warstwa tego zagadnienia, która pomaga wyjaśnić, dlaczego literatura na temat Human Factors w nurkowaniu jeszcze nie zadomowiła się pomimo dostępności przez prawie dwie dekady. Branże, które opracowują własne standardy, są zwykle wolne w importowaniu nauki o bezpieczeństwie z sąsiednich dziedzin. Powodem nie jest głupota ani lenistwo; jest to to, że legalność ciała normalizacyjnego zależy od postrzegania go jako autorytatywnego głosu na temat tego, jak wygląda dobra praktyka w jego dziedzinie. Zaakceptowanie, że Human Factors w lotnictwie, lub odporność inżynieryjna w medycynie, lub myślenie systemowe w żegludze ma coś do nauczenia nurkowania, oznacza zaakceptowanie, że istniejąca pozycja ciała normalizacyjnego była niekompletna. To trudna koncesja dla każdej instytucji, a tym trudniejsza dla instytucji, której członkowie zbudowali swoją pozycję zawodową na byciu uznanymi ekspertami.

Charles Bosk pisał o tym w medycynie w 1979 roku, a niedawno z Mary Dixon-Woods w 2011. Rene Amalberti pisał o tym w swojej pracy z 2013 roku o tym, dlaczego niektóre branże stają się ultra-bezpieczne, a inne tkwią w miejscu. Schemat jest spójny w różnych dziedzinach. Transfer wiedzy między branżami wysokiego ryzyka następuje powoli, gdy branża przyjmująca ma silną tożsamość zawodową zbudowaną wokół bycia ekspertem w swojej własnej dziedzinie. Nurkowanie jest jedną z takich branż. Instruktorzy i personel federacji są, z racji szkolenia i doświadczenia, ludźmi, którzy znają nurkowanie od środka. Obserwacja Amalbertiego jest taka, że w branżach o tym profilu porównawcza krytyka z zewnątrz — sugestia, że zarządzanie ryzykiem jest dekady za lotnictwem, opieką zdrowotną lub energetyką offshore — zwykle jest odbierana jako wyzwanie dla pozycji zawodowej, a nie jako oferta pomocy. To przewidywalny schemat, a nie porażka osób w nim działających, a rozpoznanie go jako przewidywalnego jest pierwszym krokiem do pracy z nim, a nie wokół niego.

standards

Co faktycznie produkuje ta struktura

Połącz te wątki razem, a wyłoni się spójny obraz. Ciała normalizacyjne są obsadzane przez federacje i producentów, których produkty i kursy są następnie oceniane względem standardów. Zgodność ze standardami funkcjonuje, w praktyce prawnej, jako obrona, a także jako wyznacznik bezpieczeństwa. Ogólnobranżowy charakter ciała normalizacyjnego oznacza, że odpowiedzialność za wyniki rozprasza się w górę do struktury, której nie można pozwać. Śledztwa w sprawie wypadków rzadko badają same standardy, więc brak presji wywodzącej się z wypadków na zmianę standardów nie jest dowodem na to, że działają. A tożsamość zawodowa członków ciała normalizacyjnego sprawia, że import zewnętrznej nauki o bezpieczeństwie jest, przewidywalnie, odczuwany jako wyzwanie dla legalności, a nie jako oferta pomocy.

Każde pojedyncze ogniwo w tym łańcuchu wykonuje pracę, która w izolacji jest obronna. Nurek postępował zgodnie z procedurą, której został nauczony. Instruktor nauczył procedury wymaganej przez federację. Federacja wymagała tego, co wskazywał konsensus RSTC. Konsensus RSTC odzwierciedlał uzgodnioną pozycję federacji. Checklista federacji spełniała wytyczne RTC. Wytyczne RTC były konsensusem federacji. Problem staje się widoczny dopiero na poziomie systemu, gdzie łańcuch zamyka się sam w sobie i nie ma zewnętrznego punktu odniesienia, względem którego procedura, szkolenie, standard lub checklista mogłyby zostać przetestowane pod kątem tego, czy faktycznie wykonują zadanie utrzymywania nurków przy życiu. Rezultatem jest system strukturalnie dobrze przystosowany do obrony przed sądem, a strukturalnie gorzej przystosowany do uczenia się.

Jak wyglądałaby zmiana?

Nie twierdzę, że ciała normalizacyjne powinny zostać zniesione. Wykonują ważną pracę, a alternatywa — każda federacja i producent piszący całkowicie niezależne procedury — byłaby prawie na pewno gorsza. Argument jest bardziej konkretny: obecna struktura produkuje szczególny rodzaj ślepoty, a ślepota ta jest strukturalna, a nie produktem wyborów jakiejkolwiek jednostki. Naprawienie tego wymaga zmian, które są naprawdę trudne do zaproponowania od wewnątrz, ponieważ ograniczyłyby one dokładnie tę swobodę, która pozwala organom funkcjonować. Trzy zmiany miałyby znaczenie.

  • Pierwsza to prawdziwa niezależna reprezentacja w komitetach normalizacyjnych — specjaliści Human Factors, badacze bezpieczeństwa organizacyjnego i nurków operacyjnych, którzy nie pracują dla federacji, których produkty są oceniane. Nie jako obserwatorzy, nie jako jeden głos wśród wielu, ale z wystarczającą wagą, że jednomyślna ze strony federacji pozycja nie może zostać przyjęta bez zewnętrznej kontroli. Konstruktywny sprzeciw jest kluczem do redukcji myślenia grupowego, jak pokazuje większość literatury na temat red-teamingu.

  • Druga to reforma śledztw. Każda śmiertelna śmierć nurkowa powinna sięgać dalej wstecz w systemie, aby zrozumieć, jak i dlaczego standardy wpływały na zachowania osób na ostrym końcu. Czy standard został napisany w sposób, który priorytetyzował rentowność komercyjną i ochronę przed odpowiedzialnością, czy bezpieczeństwo operacyjne, czy jakąś kombinację tych dwóch? Sprawa Linnei Mills jest przykładem, gdzie kompromis przyczynił się do śmiertelnego rezultatu.

  • Trzecia to publikacja. Wewnętrzne narady ciał normalizacyjnych, rozważane i odrzucone alternatywy, stanowiska odmienne — powinny być w protokole. Obecnie nie są, a ta nieprzejrzystość jest tym, co pozwala pozornemu konsensusowi maskować to, co często jest węższym porozumieniem, niż się wydaje.

Change

Nic z tego nie jest nowe ani unikalne dla nurkowania. Lotnictwo przeszło przez wersje tych reform w latach 70. i 80. XX wieku. Opieka zdrowotna pracuje nad własną wersją przez ostatnie dwadzieścia lat. Energetyka offshore została do tego zmuszona przez Piper Alpha i ponownie przez Macondo. Zbiór dowodów na to, co działa, jest duży, dostępny i nie jest jeszcze szeroko wykorzystywany przez społeczność nurkową, która miałaby z tego skorzystać. To ironia. Literatura istnieje. Studia przypadków istnieją. Metody są udokumentowane. Branża nurkowa, która musiałaby wykonać mniej oryginalnej pracy niż prawie każda z jej branż rówieśniczych, aby zaimportować odpowiednią wiedzę, jest branżą, która do tej pory zrobiła najmniej, aby ją zaimportować.

Powodem, jak sądzę, jest to, od czego zaczął się ten artykuł. Reformowanie architektury standardów od wewnątrz wymaga od ludzi w niej będących najpierw zaakceptowania, że istniejące standardy są niekompletne, a sama struktura sprawia, że to trudna rzecz do zrobienia. Tożsamość zawodowa członków, przydatność prawna obecnego układu, brak presji wywodzącej się z wypadków na zmianę oraz zamknięto-pętlowy charakter procesu konsensusu — wszystko pcha w tym samym kierunku. Wiedza, która by pomogła, znajduje się poza rozmową. Proszenie organów o samoreformę to proszenie o coś naprawdę trudnego i nie jest krytyką ludzi w nich będących powiedzenie tego. To opis pozycji, w której się znajdują.

„Bądź lepszy niż wczoraj” to nie tylko osobiste zobowiązanie. Na poziomie systemu wymaga struktur, które są zdolne do bycia lepszymi niż wczoraj — zdolnych, innymi słowy, do rozpoznania, że wczorajszy konsensus był niekompletny, i do bycia pociągniętymi do odpowiedzialności, kiedy taki był. Architektura standardów w branży nurkowej, w obecnym kształcie, nie jest jeszcze taką strukturą. Powiedzenie tego głośno i powiedzenie tego jako obserwacji strukturalnej, a nie jako oskarżenia, jest pierwszym krokiem w kierunku jej zmiany.

Sugerowane dalsze lektury

Amalberti, R. (2001) The paradoxes of almost totally safe transportation systems. Safety Science, 37(2–3), pp. 109–126. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092575350000045X

Carpenter, D. and Moss, D. (eds.), Preventing Regulatory Capture (Cambridge University Press, 2014). https://www.cambridge.org/core/books/preventing-regulatory-capture/

Dekker, S., The Safety Anarchist (Routledge, 2018) and Compliance Capitalism (Routledge, 2022). https://www.amazon.co.uk/Safety-Anarchist-innovation-bureaucracy-compliance-ebook/dp/B0FCCZCTG5

Dixon-Woods, M., Yeung, K., & Bosk, C. L. (2011). Why is UK medicine no longer a self-regulating profession? The role of scandals involving "bad apple" doctors. Social Science & Medicine, 73(10), 1452–1459. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2011.08.031

Hopkins, A., Failure to Learn: The BP Texas City Refinery Disaster (CCH Australia, 2008). https://www.amazon.co.uk/Failure-Learn-Texas-Refinery-Disaster/dp/1921322446

Lundberg, J., Rollenhagen, C., and Hollnagel, E., What-You-Look-For-Is-What-You-Find: The consequences of underlying accident models in eight accident investigation manuals, Safety Science 47(10), 2009. https://www-sciencedirect-com.ludwig.lub.lu.se/science/article/pii/S0925753509000137

Meyer, J. and Rowan, B., Institutionalized Organizations: Formal Structure as Myth and Ceremony, American Journal of Sociology 83(2), 1977. https://www.jstor.org/stable/pdf/2778293.pdf

Rae, A., Provan, D., Weber, D., and Dekker, S., Safety Clutter: The Accumulation and Persistence of 'Safety' Work That Does Not Contribute to Operational Safety, Policy and Practice in Health and Safety 16(2), 2018. https://doi.10.1080/14773996.2018.1491147

Thompson, D., Moral Responsibility of Public Officials: The Problem of Many Hands, American Political Science Review 74(4), 1980.


Gareth Lock jest założycielem The Human Diver i Human in the System — dwóch organizacji zbudowanych na jednym przekonaniu: że większość niepożądanych zdarzeń w środowiskach wysokiego ryzyka to błędy systemowe, a nie błędy ludzi. Poprzez ustrukturyzowane kursy, immersyjne symulacje, śledztwa w sprawie incydentów i wystąpienia, wprowadza ramy z lotnictwa wojskowego i akademickich badań Human Factors do praktycznej rzeczywistości nurkowania i branży wysokiego ryzyka. Jego praca obejmuje nurków rekreacyjnych i technicznych uczących się umiejętności nietechnicznych po raz pierwszy, aż po starszych liderów bezpieczeństwa restrukturyzujących sposób, w jaki ich organizacje prowadzą śledztwa, omówienia i uczą się. Wszystko opiera się na jednej przewodniej zasadzie: bądź lepszy niż wczoraj.

Andrzej Gornicki

Andrzej Gornicki

Andrzej is a technical diving and closed-circuit rebreather diving instructor. He works as a safety and performance consultant in the diving industry. With a background in psychology specialising in social psychology and safety psychology, his main interests in these fields are related to human performance in extreme environments and building high-performance teams. Andrzej completed postgraduate studies in underwater archaeology and gained experience as a diving safety officer (DSO) responsible for diving safety in scientific projects. Since 2023, he has been an instructor in Human Factors and leads the Polish branch of The Human Factors. You can find more about him at www.podcisnieniem.com.pl.

Instagram logo icon
LinkedIn logo icon
Back to Blog

Contact Menu

© 2026 The Human Diver