Psychologiczne konsekwencje wypadku nurkowego

- polish analiza wypadk├│w andrzej g├│rnicki bezpiecze┼ästwo psychologiczne czynniki kszta┼étuj─ůce wydajno┼Ť─ç psychologia nurkowania ptsd Dec 27, 2023

Prze┼╝ywanie d┼éugotrwa┼éego niepokoju, problemów psychicznych lub emocjonalnych po traumatycznym do┼Ťwiadczeniu jest stosunkowo powszechne. W wi─Ökszo┼Ťci przypadków osoby wracaj─ů do zdrowia, a problem rozwi─ůzuje si─Ö naturalnie. Jednak u cz─Ö┼Ťci osób reakcja ta mo┼╝e przekszta┼éci─ç si─Ö w uraz psychiczny lub tak zwany zespó┼é stresu pourazowego (zaburzenie,  PTSD). 

Nurkowie od czasu do czasu staj─ů w obliczu trudnych zdarze┼ä lub okoliczno┼Ťci, takich jak choroba dekompresyjna, barotrauma, zgubienie lub utkni─Öcie pod wod─ů, sytuacje zwi─ůzane z utrat─ů czynnika oddechowego, gwa┼étownym awaryjnym wynurzaniem itp. Mo┼╝na zatem za┼éo┼╝y─ç, ┼╝e niektórzy mog─ů by─ç dotkni─Öci traum─ů zwi─ůzan─ů, z prze┼╝yciami których do┼Ťwiadczyli, lub byli ┼Ťwiadkami.

Zbadanie psychologicznego wp┼éywu wypadków nurkowych jest istotne z wielu powodów. Brak odpowiedniej pomocy i zadbania o komfort psychiczny osoby poszkodowanej lub bior─ůcej udzia┼é w wypadku, mo┼╝e wp┼éywa─ç na jej samopoczucie, funkcjonowanie w ┼╝yciu spo┼éecznym, a tak┼╝e decyzje o dalszym nurkowaniu. Osoby które ucierpia┼éy, mog─ů podczas kolejnych nurkowa┼ä do┼Ťwiadcza─ç zmniejszonej zdolno┼Ťci do radzenia sobie ze stresem zwi─ůzanym z nurkowaniem. Mo┼╝e prowadzi─ç do paniki, powoduj─ůc  zagro┼╝enie dla siebie i innych. Nurkowie z wysokim poziomem l─Öku b─Öd─ů bardziej nara┼╝eni na wypadki po wcze┼Ťniejszym traumatycznym incydencie.

Czy zespó┼é stresu pourazowego, lub trauma zwi─ůzana z nurkowaniem, to powszechny problem?

Krótka odpowied┼║ brzmi: nie wiemy, jak powszechne jest to zjawisko w nurkowaniu.
Raporty dotycz─ůce incydentów nurkowych, takie jak te tworzone przez Divers Alert Network oraz inne organizacje pokazuj─ů, ┼╝e wypadki si─Ö zdarzaj─ů. Raporty te klasyfikuj─ů incydenty wed┼éug rodzaju ostatniej przyczyny zdarzenia. Na przyk┼éad problem z dop┼éywem gazu, problemy ze sprz─Ötem lub pomini─Öte przystanki dekompresyjne. Klasyfikacje uwzgl─Ödniaj─ů równie┼╝ rodzaj obra┼╝e┼ä fizycznych lub chorób, na przyk┼éad barotraume lub chorob─Ö dekompresyjn─ů, z┼éamania ko┼Ťci lub zatrzymanie akcji serca. Urazy psychiczne nie s─ů zg┼éaszane. Raporty zazwyczaj odnosz─ů si─Ö do incydentu, akcji ratunkowej i dora┼║nej pomocy medycznej. D┼éugoterminowe obserwacje, nie s─ů prowadzone. Osoby które ucierpia┼éy w wypadku nurkowym, maj─ů dost─Öp do pomocy medycznej. Pomoc dotycz─ůca urazu psychicznego zwi─ůzanego ze zdarzeniem nie wchodzi w zakres zadbania o dobro pacjenta. W wi─Ökszo┼Ťci przypadków nie wiedz─ů oni nawet, ┼╝e taka pomoc mo┼╝e im by─ç potrzebna i gdzie ewentualnie mog─ů si─Ö po ni─ů zwróci─ç. W przypadku zaburze┼ä psychicznych wp┼éyw traumatycznego zdarzenia nie zawsze jest widoczny od razu. Podczas incydentu i pó┼║niejszego leczenia, niepokój jest normaln─ů reakcj─ů na to, co si─Ö sta┼éo. Diagnoza psychologiczna mog┼éaby zosta─ç postawiona znacznie pó┼║niej, tym bardziej dane te nie trafiaj─ů do statystyk wypadków nurkowych, ale równie┼╝ wiedza nurków, jak i opieki medycznej w tym zakresie jest ograniczona.

W wielu ┼║ród┼éach wska┼║nik stresu pourazowego po udziale w wypadkach drogowych szacuje si─Ö na oko┼éo 10% do 30 %. Ci─Ö┼╝ko jednoznacznie stwierdzi─ç, czy nurkowanie mo┼╝e by─ç porównywane do prowadzenia samochodu, gdy bada si─Ö takie kwestie jak ryzyko, zdolno┼Ťci poznawcze i wydolno┼Ť─ç. Istniej─ů pewne podobie┼ästwa, wi─Öc by─ç mo┼╝e jest to przydatne porównanie. Istniej─ů jednak równie┼╝ znacz─ůce ró┼╝nice. Nurkowanie odbywa si─Ö zazwyczaj w miejscach bardziej odleg┼éych i odizolowane ni┼╝ wi─Ökszo┼Ť─ç wypadków drogowych. Istniej─ů czynniki, które mog─ů zwi─Ökszy─ç postrzeganie zagro┼╝enia przez poszkodowanych (ciemno┼Ť─ç, g┼é─Öboko┼Ť─ç, przed┼éu┼╝aj─ůcy si─Ö stres podczas przystanków, poczucie niepokoju, dyskomfort spowodowany nisk─ů temperatur─ů, obci─ů┼╝enie dekompresyjne, itp.).

Cz─Ö┼Ť─ç ofiar wypadków nurkowych (mi─Ödzy 25% a 50%) odczuwa┼éa psychologiczne skutki wypadku, nawet rok od zdarzenia. Ma to istotne implikacje dla ich zdrowia, decyzji o powrocie do nurkowania, bezpiecze┼ästwa podczas kolejnych nurkowa┼ä, ale równie┼╝ relacji spo┼éecznych i  funkcjonowanie w nie nurkowym ┼Ťwiecie. (Trevett, Peck & Forbes, 2010.)

Badania przeprowadzone w komorze hiperbarycznej na Orkadach, w jednym z najbardziej znanych na ┼Ťwiecie miejsc do nurkowania wrakowego: Scapa Flow, analizowa┼éo psychologiczny wp┼éyw wypadków na nurków rekreacyjnych. W ramach badania przez dwa lata obserwowano wszystkich nurków korzystaj─ůcych z komory z powodu urazów zwi─ůzanych z nurkowaniem. Przyczyny urazów obejmowa┼éy: DCI, barotraum─Ö, utoni─Öcia bez skutku ┼Ťmiertelnego, u┼╝─ůdlenia morskie, pomini─Öte przystanki dekompresyjne z powodu utraty kontroli p┼éywalno┼Ťci lub braku dop┼éywu gazu. Analizowano zg┼éaszane objawy traumy u: (a) ofiar wypadków nurkowych, (b) ich partnerów nurkowych oraz (c) innych cz┼éonków grupy, którzy nie byli (lub przynajmniej w mniejszym stopniu) zaanga┼╝owani w incydent. Wszystkie zosta┼éy zmierzone w okresie 3 miesi─Öcy, 6 miesi─Öcy i 12 miesi─Öcy po kontakcie nurka z opiek─ů medyczn─ů. Ofiary zg┼éasza┼éy znacznie wi─Öcej objawów ni┼╝ ich partnerzy lub osoby z grupy kontrolnej. Szacuje si─Ö wi─Öc, ┼╝e od 25% do 50% nurków do┼Ťwiadcza objawów PTSD po wypadkach. Nale┼╝y zaznaczy─ç, ┼╝e nie oznacza to, ┼╝e wielu nurków ma zdiagnozowane PTSD. Jest to raczej liczba nurków, którzy zg┼éosili pewne objawy traumy psychologicznej. Trevett, Peck & Forbes, 2010

Prezentowane badania zosta┼éy przeprowadzone na osobach, nurkuj─ůcych w trudnych warunkach panuj─ůcych na pó┼énocy Szkocji. Wykonuj─ůcych zanurzenia na znaczne g┼é─Öboko┼Ťci, w suchych skafandrach cz─Östo wykorzystuj─ůc zaawansowane metody nurkowania technicznego. Ponadto analizie poddano nurków, którzy udali si─Ö do komory dekompresyjnej w celu uzyskania pomocy medycznej. Trudno wi─Öc uogólnia─ç wyniki tych bada┼ä, na ca┼é─ů spo┼éeczno┼Ť─ç nurkow─ů. Nie oznacza to jednak, ┼╝e trauma zwi─ůzana z incydentem nurkowym nie mo┼╝e powsta─ç w wyniku zdarzenia, w ciep┼éych i przejrzystych wodach, nurkom rekreacyjnym. Stres pourazowy mo┼╝e wyst─ůpi─ç bez ┼╝adnych obra┼╝e┼ä fizycznych lub w przypadku zdarze┼ä, które nie doprowadzi┼éy nurka do poszukiwania pomocy medycznej.

To, ┼╝e u nurków nie zdiagnozowano PTSD nie oznacza, ┼╝e ten zespó┼é si─Ö u nich nie rozwin─ů┼é. Jednocze┼Ťnie, warto zauwa┼╝y─ç, ┼╝e nie u wszystkich osób cierpi─ůcych i ponosz─ůcych konsekwencje zdarze┼ä traumatycznych, dochodzi do zespó┼é stresu pourazowego. Oznacza to, ┼╝e pomimo i┼╝ nurkowie mog─ů mie─ç podobne lub cz─Ö┼Ťciowe objawy, wielu z nich nie ma wystarczaj─ůcych symptomów, by zosta─ç formalnie zdiagnozowanymi. To, ┼╝e jednak nie mo┼╝na jednoznacznie stwierdzi─ç klinicznego zespo┼éu pourazowego, nie oznacza, ┼╝e osoby zaanga┼╝owane w wypadek nie s─ů z tego powodu obci─ů┼╝one i nie ponosz─ů psychologicznych konsekwencji.

Trauma po wypadkach nurkowych

Trauma mo┼╝e by─ç zale┼╝na od kontekstu, a je┼Ťli do zdarzenia dosz┼éo pod wod─ů, czynniki wyzwalaj─ůce mog─ů by─ç obecne podczas nurkowania. Takie czynniki to: nag┼éa utrata widoczno┼Ťci, zgubienie lub rozdzielenie z partnerem, niekontrolowana zmiana p┼éywalno┼Ťci, problemy z oddychaniem itp. Gdy nurkowie decyduj─ů si─Ö kontynuowa─ç nurkowanie, nierozwi─ůzana trauma psychologiczna mo┼╝e prowadzi─ç do zwi─Ökszenia ryzyka wypadku. Po traumatycznym prze┼╝yciu, wszelkie bod┼║ce, które przypominaj─ů nam o negatywnym do┼Ťwiadczeniu, mog─ů ponownie wyzwoli─ç traum─Ö. Prowadzi to do problemów z regulacj─ů pobudzenia (stres, niepokój, z┼éo┼Ť─ç lub odwrotnie, ot─Öpienie i odr─Ötwienie). Wyst─ůpienie takiej reakcji pod wod─ů jest obci─ů┼╝aj─ůce samo w sobie, nawet niewielki niepokój podczas kolejnych nurkowa┼ä mo┼╝e doprowadzi─ç do odczuwania silnego stresu. Informacje zwi─ůzane z traum─ů, pozostaj─ůce w uk┼éadzie nerwowym mog─ů sta─ç si─Ö problemem, w przysz┼éo┼Ťci,  nawet je┼Ťli objawy nie osi─ůgaj─ů progu dla PTSD.

Badanie psychologicznego wp┼éywu wypadków nurkowych mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö do zwi─Ökszenia bezpiecze┼ästwa nurków oraz ich partnerów. Nurkowie, którzy ulegli wypadkom, mog─ů podczas kolejnych nurkowa┼ä do┼Ťwiadcza─ç zmniejszonej zdolno┼Ťci do radzenia sobie ze stresem zwi─ůzanym z nurkowaniem i ┼éatwiej podda─ç si─Ö panice, stwarzaj─ůc w ten sposób, zagro┼╝enie dla siebie i innych. Nurkowie odczuwaj─ůcy wysoki poziom l─Öku mog─ů by─ç bardziej nara┼╝eni na wypadki po wcze┼Ťniejszym traumatycznym incydencie.

Ludzie w naturalny sposób radz─ů sobie z niepokoj─ůcymi wydarzeniami. Badanie pokazuje, ┼╝e nurkowie zg┼éaszali mniej objawów wraz z up┼éywem czasu. Jednak zdarza si─Ö, ┼╝e do┼Ťwiadczenie niekorzystnego lub niepokoj─ůcego zdarzenia mo┼╝e pozosta─ç w naszym umy┼Ťle. Od czasu do czasu mo┼╝e ono równie┼╝ przywo┼éa─ç wcze┼Ťniejsze zaburzenia. Je┼Ťli te problemy nie zosta┼éy rozwi─ůzane poprzez odpoczynek, czas, rozmow─Ö i naturalne przetwarzanie, mog─ů powodowa─ç wiele konsekwencji. Trauma mo┼╝e sta─ç si─Ö bardzo uci─ů┼╝liwa, szczególnie w przypadku odczuwania ┼╝alu, wstydu, poczucia winy lub gniewu. W niektórych przypadkach mo┼╝e to doprowadzi─ç do rezygnacji z nurkowania. Mo┼╝e to by─ç znacz─ůca strata, szczególnie gdy nurkowanie jest cz─Ö┼Ťci─ů to┼╝samo┼Ťci i ┼╝ycia spo┼éecznego danej osoby. 

Badania nad wp┼éywem psychologicznym urazów odniesionych podczas aktywno┼Ťci sportowych i rekreacyjnych wskazuj─ů na ich szczególnie g┼é─Öboki wp┼éyw. Mo┼╝e to wynika─ç z faktu, ┼╝e takie aktywno┼Ťci s─ů cz─Östo wykorzystywane jako metoda radzenia sobie ze  stresem, dzi─Öki efektom relaksacji i poprawy nastroju. Mo┼╝na zatem przypuszcza─ç, ┼╝e utrata aktywno┼Ťci sportowej spowoduje obni┼╝enie nastroju i ogólny niepokój psychiczny. Co wi─Öcej, dla wielu nurków ich ┼╝ycie towarzyskie i kr─Ögi przyja┼║ni s─ů ┼Ťci┼Ťle zwi─ůzane z aktywnym uczestnictwem w nurkowaniu, a brak mo┼╝liwo┼Ťci kontynuowania tej aktywno┼Ťci b─Ödzie skutkowa─ç znacznym ograniczeniem aktywno┼Ťci spo┼éecznej.

Psychologiczne aspekty zdarze┼ä niepo┼╝─ůdanych na proces uczenia si─Ö

Istnieje istotny wp┼éyw stresu na sposób, w jaki nurkowie ucz─ů si─Ö z do┼Ťwiadcze┼ä. Po nieudanym nurkowaniu, jednym z najlepszych sposobów radzenia sobie ze stresem jest nauczenie si─Ö czego┼Ť, co pomo┼╝e nam w przysz┼éo┼Ťci. Jednak┼╝e, podczas gdy niekorzystne zdarzenie mo┼╝e s┼éu┼╝y─ç poprawie naszej ┼Ťwiadomo┼Ťci, gdy istnieje nierozwi─ůzana trauma, istniej─ů blokady w uczeniu si─Ö. Zwi─Ökszona reaktywno┼Ť─ç naszego uk┼éadu nerwowego mo┼╝e powodowa─ç, ┼╝e nurkowie b─Öd─ů zbyt zestresowani, aby skutecznie wyci─ůga─ç wnioski i uczy─ç si─Ö nowych umiej─Ötno┼Ťci. Nieprzyjemne do┼Ťwiadczenia, b─Öd─ů powodowa─ç opór do tego stopnia, ┼╝e trudno b─Ödzie nam nabra─ç odpowiedniej perspektywy. Unikanie my┼Ťlenia o tym, co si─Ö sta┼éo lub rozmawiania o wydarzeniu, aby zrozumie─ç, co posz┼éo nie tak, nie pozwala na dobre przepracowanie traumatycznego wydarzenia. Zrozumienie mechanizmów oraz sytuacji z ró┼╝nych perspektyw, roli nurka w zdarzeniu oraz poznanie przyczyn i metod zapobiegania, znacznie przyczynia si─Ö do lepszego radzenia sobie z traum─ů.

Presja wywierana przez otoczenie w grupach nurkowych mo┼╝e dodatkowo zniech─Öca─ç nurków do otwartego omawiania wypadków i wynikaj─ůcych z nich obaw Mo┼╝e mie─ç to potencjalnie niebezpieczne konsekwencje. Brak bezpiecze┼ästwa psychologicznego i kultura obwiniania, brak ch─Öci zrozumienia przyczyn i akceptacji ograniczonych mo┼╝liwo┼Ťci sprawczych b─Ödzie prowadzi┼éo do pog┼é─Öbienia poczucia izolacji, osamotnienia, wstydu, za┼╝enowania i poczucia winy. Przyczyni si─Ö to do dodatkowego oporu przed radzeniem sobie z trudnymi do┼Ťwiadczeniami. Proces obwiniania nie tylko sprawia, ┼╝e ludzie tkwi─ů w traumie, ale tak┼╝e utrudnia poczynienie post─Öpów w zakresie rzeczywistej poprawy bezpiecze┼ästwa.

Konsekwencje takiego post─Öpowania, mog─ů by─ç daleko id─ůce i nie ograniczaj─ů si─Ö do samego nurkowania. Koszmary, natr─Ötne my┼Ťli, poczucie winy, zak┼éócony sen i nie umiej─Ötno┼Ť─ç odpoczywania, to tylko nie które z mo┼╝liwych konsekwencji. Z czasem mo┼╝e to prowadzi─ç do takich problemów, jak odczuwanie podwy┼╝szonego poziomu l─Öku i depresji. Unikanie jest nie tylko powszechne w przypadkach PTSD, ale jest cech─ů diagnostyczn─ů. Ludzie unikaj─ů rozmów, wychodzenia z domu, kontaktów z innymi. Unikaj─ů w┼éasnych do┼Ťwiadcze┼ä na wiele kreatywnych sposobów. Samoleczenie alkoholem lub narkotykami nie jest niczym niezwyk┼éym i a przypadki s─ů znane rownie┼╝ w ┼Ťrodowisku nurkowym.

Wbrew temu, co mówi─ů nam instruktorzy i kolorowe foldery reklamowe, nurkowanie jest sportem podwy┼╝szonego ryzyka. Wyst─Öpowanie zdarze┼ä niepo┼╝─ůdanych i wypadków jest nieuniknione. Powinny one by─ç postrzegane jako cz─Ö┼Ť─ç nurkowania i niekoniecznie jako oznaka z┼éej praktyki nurkowej lub niekompetencji, ale mo┼╝liwo┼Ť─ç nauki i wyci─ůgania wniosków. Gdy zaakceptujemy, ┼╝e nigdy nie uda nam si─Ö zredukowa─ç ryzyka incydentu do zera, mo┼╝emy zacz─ů─ç planowa─ç jak ograniczy─ç jego skutki, gdy ju┼╝ do zdarzenia dojdzie.

Wielu nurków twierdzi, ┼╝e akceptuje „ryzyka” zwi─ůzane z nurkowaniem. Zawsze w takich sytuacji pytam, o jakich ryzykach mówi─ů i jak je postrzegaj─ů. Problem z brakiem raportów i statystyk, obejmuj─ůcych, chocia┼╝by urazy psychologiczne, pokazuje, ┼╝e o wielu ryzykach i prawdopodobie┼ästwie ich wyst─ůpienia nie mamy poj─Öcia. Wiedza o tym, jak radzi─ç sobie z traumatycznymi do┼Ťwiadczeniami i jak z nich wychodzi─ç, mo┼╝e by─ç wa┼╝n─ů umiej─Ötno┼Ťci─ů dla nurków.

 Podsumowanie

Gdy doznajemy urazu fizycznego, który spowodowa┼é ból, zerwanie lub os┼éabienie mi─Ö┼Ťni, fizjoterapia i rehabilitacja jest standardow─ů procedur─ů. Podobnie jest z psychologi─ů, istniej─ů terapie, które radz─ů sobie z emocjonalnym bólem, napi─Öciem lub s┼éabo┼Ťci─ů i buduj─ů z nich si┼é─Ö. Istniej─ů sprawdzone podej┼Ťcia do urazów spowodowanych pojedynczymi zdarzeniami, jak i d┼éugofalowym stresem. Chocia┼╝ wypadki nurkowe nie s─ů cz─Östo wymieniane jako przyczyny wyst─ůpienia traumy, niepokoj─ůce, niekorzystne wydarzenie w nurkowaniu mo┼╝e by─ç tak traktowane.

Nurkowie powinni wiedzie─ç, jak radzi─ç sobie z traumatycznymi do┼Ťwiadczeniami i odzyskiwa─ç po nich równowag─Ö, lub gdzie szuka─ç pomocy. Nie ma zbyt wielu dost─Öpnych informacji na temat tego, jak to zrobi─ç. Ilo┼Ť─ç specjalistów, znaj─ůcych specyfik─Ö nurkowania oraz ┼Ťrodowiska nurkowego i zajmuj─ůcych si─Ö wspomaganiem leczenia traumatycznych zdarze┼ä jest bardzo ograniczona.

Osoby, które bra┼éy udzia┼é lub by┼éy ┼Ťwiadkami wypadków nurkowych, powinny by─ç informowane o prawdopodobie┼ästwie wyst─ůpienia i mo┼╝liwym czasie trwania problemów psychologicznych w czasie omówienia wypadku, a tak┼╝e powinny otrzyma─ç porady, jak mo┼╝na je zminimalizowa─ç.

Jako instruktor nurkowania, zajmuj─ůcy si─Ö wypadkami nurkowymi, a jednocze┼Ťnie psycholog zdaj─Ö sobie spraw─Ö jak wa┼╝ne jest odpowiednie przygotowanie psychologiczne nurków, oraz zadbanie o komfort i dobre samopoczucie psychiczne. Odpowiednie wsparcie dla osób poszkodowanych przyczyni si─Ö do ich szybszego powrotu do zdrowia i nurkowania. Pozytywne nastawienie i wsparcie wp┼éywa równie┼╝ na  lepsz─ůj rekonwalescencji─Ö osób, które dozna┼éy równie┼╝ fizycznych urazów w skutek na przyk┼éad choroby dekompresyjnej. Warto pami─Öta─ç, ┼╝e nie musi doj┼Ť─ç do wypadku, aby┼Ťmy zadbali o nasz komfort psychologiczny. Je┼╝eli nurkowie odczuwaj─ů niepokój, l─Ök, poczucie izolacji czy wycofanie  w zwi─ůzku z nurkowaniem, to równie┼╝ mog─ů poszuka─ç wsparcia. Nasz umys┼é jest najbardziej odpowiedzialny za nasze bezpiecze┼ästwo pod wod─ů i podejmowane przez nas decyzje. Warto o niego zadba─ç.

Je┼╝eli, czujesz potrzeb─Ö porozmawiania o emocjach zwi─ůzanych ze zdarzeniem nurkowym, lub znasz kogo┼Ť kto takiej pomocy mo┼╝e potrzebowa─ç, a nie wiesz do kogo si─Ö zwróci─ç, to ┼Ťmia┼éo mo┼╝esz do mnie napisa─ç lub zadzwoni─ç na pewno postaram si─Ö pomóc.

Pisz─ůc ten wpis korzystalem z:
Fit to dive
Reakcje psychologiczne i nurkowanie, opis terapii
The psychological impact of accidents on recreational divers: A prospective study
RISK OF SLEEP DISORDERS IN PATIENTS WITH DECOMPRESSION SICKNESS: A NATIONWIDE, POPULATION-BASED STUDY IN TAIWAN - 
- Psychiatria Danubina, 2019; Vol. 31, No. 2, pp 172-181 https://doi.org/10.24869/psyd.2019.172 
A twelve-year longitudinal study of neuropsychological function in non-saturation professional divers

 

Andrzej jest instruktorem nurkowania technicznego i nurkowania na obiegach zamkni─Ötych. Pracuje jako konsultant do spraw bezpiecze┼ästwa i wydajno┼Ťci w bran┼╝y nurkowej. Z wykszta┼écenia jest psychologiem ze specjalizacj─ů w psychologii spo┼éecznej i psychologii bezpiecze┼ästwa. Jego g┼éówne zainteresowania w tych dziedzinach zwi─ůzane s─ů z wydajno┼Ťci─ů cz┼éowieka w ekstremalnych ┼Ťrodowiskach oraz budowaniem zespo┼éów o wysokiej wydajno┼Ťci.  Andrzej uko┼äczy┼é studia podyplomowe w zakresie archeologii podwodnej i zdoby┼é do┼Ťwiadczenie w roli osoby odpowiedzialnej za bezpiecze┼ästwo nurkowania w projektach naukowych- DSO. Od 2023 roku jest instruktorem Human Factors, prowadzi polski oddzia┼é The Human Factors. www.podcisnieniem.com.pl